Stereotypowo federalizm postrzegany jest jako dążenie do stworzenia europejskiego superpaństwa. W rzeczywistości jednak – w kontekście integracji europejskiej – może być postrzegany jako konstrukt teoretyczny, służący wyjaśnianiu procesów integracyjnych w XX i XXI wieku, oraz jako program polityczny – zespół postulatów dotyczących kierunku tego procesu, formułowanych przez członków ruchu prointegracyjnego oraz polityków. Celem niniejszej publikacji jest więc odkrycie tych dwóch znaczeń, a tym samym prześledzenie historii federalistycznych ruchów i koncepcji integracji europejskiej. W pierwszej części pracy dokonano swoistej konceptualizacji pojęcia federalizm oraz zdefiniowania treści „zasady federalnej”, czyli istoty federalizmu. Część druga stanowi analizę głównych federalnych koncepcji integracji od początku procesów integracyjnych do czasów współczesnych (1918–2025).